การวัดประสิทธิภาพการใช้รถขนส่ง (Vehicle Utilization) เป็นกุญแจสำคัญในการเพิ่มขีดความสามารถด้านโลจิสติกส์และลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม อย่างไรก็ตาม การประเมินในระดับมหภาคทั้งในระดับประเทศและระหว่างประเทศยังคงทำได้ยาก เนื่องจากขาดการจัดเก็บข้อมูลอย่างเป็นระบบ โดยเฉพาะข้อมูลเชิงปริมาตรและพื้นที่จัดเก็บภายในตัวรถ
ในทางปฏิบัติ การวัดประสิทธิภาพการใช้รถสามารถสะท้อนออกมาได้หลายมิติ ขึ้นอยู่กับดัชนีชี้วัด (KPIs) ที่เลือกใช้ ซึ่งแบ่งออกเป็น 4 วิธีหลัก ดังนี้ครับ
1. ตัน-กิโลเมตร ต่อคัน ต่อปี (Tonne-kms per vehicle per annum)
- นิยาม: ตัวชี้วัดด้านผลิตภาพ (Productivity) ที่มักสะท้อนภาพรวมของอุตสาหกรรมขนส่งในทิศทางบวก
- มุมมองสะท้อน: ค่านี้จะเพิ่มขึ้นตามขนาดของตัวรถ น้ำหนักบรรทุกสูงสุดที่กฎหมายอนุญาต รวมถึงชั่วโมงการปฏิบัติงานของรถในแต่ละวัน
- ข้อจำกัด: ตัวชี้วัดนี้ไม่เหมาะสำหรับการประเมินความยั่งยืน เนื่องจากไม่ได้บ่งบอกถึง “อัตราการบรรทุกจริง” (Load factors) หรือพื้นที่ว่างที่เหลืออยู่ ทำให้ไม่เห็นโอกาสในการพัฒนาปรับปรุงประสิทธิภาพ
2. อัตราส่วนการบรรทุกตามน้ำหนัก (Weight-based lading factor)
- นิยาม: สัดส่วนระหว่าง “น้ำหนักสินค้าที่ขนส่งจริง” กับ “น้ำหนักสูงสุดที่รถสามารถบรรทุกได้ตามกฎหมาย”
- มุมมองสะท้อน: ตัวชี้วัดนี้มักให้ตัวเลขที่ต่ำกว่าความเป็นจริงในปัจจุบัน เนื่องจากสินค้ามีแนวโน้มเบาลง (เช่น เปลี่ยนมาใช้พลาสติก หรือเพิ่มปริมาณบรรจุภัณฑ์เพื่อป้องกันสินค้าเสียหาย)
- ข้อจำกัด: เกิดภาวะ “พื้นที่เต็มก่อนน้ำหนักถึง” (Cube-out before weigh-out) หรือในกรณีที่กฎหมายขยายเพดานน้ำหนักบรรทุกเพิ่มขึ้น ภาคธุรกิจก็ต้องใช้เวลาในการปรับเปลี่ยนรูปแบบการขนส่งเพื่อให้สอดรับกับเกณฑ์ใหม่
3. อัตราส่วนการใช้พื้นที่และปริมาตร (Space utilization / vehicle fill)
- นิยาม: การวัดพื้นที่จัดเก็บที่เหมาะสำหรับสินค้าที่มีความหนาแน่นต่ำ (น้ำหนักเบาแต่กินเนื้อที่) โดยประเมินได้ทั้งแบบ 3 มิติ (เปอร์เซ็นต์ของปริมาตรตู้) และ 2 มิติ (เปอร์เซ็นต์ของพื้นที่ราบรวมบนพื้นรถ)
- มุมมองสะท้อน: สำหรับสินค้าที่จัดวางบนพาเลท (Pallet) หรือกรงล้อ (Roll cage) จะคำนวณจาก “จำนวนหน่วยบรรจุจริง” หารด้วย “จำนวนหน่วยบรรจุสูงสุดที่รถรับได้” พร้อมประเมินความสูงเฉลี่ยของพาเลทร่วมด้วย
- ข้อสังเกต: ตัวชี้วัดแบบน้ำหนักและแบบปริมาตรมักให้ผลลัพธ์ที่สวนทางกัน ตัวอย่างเช่น รถเทรลเลอร์ขนาด 40 ตัน (ยาว 13.6 เมตร สูง 4 เมตร) หากต้องการให้บรรทุกเต็มทั้งน้ำหนักและปริมาตรพอดี สินค้าในรถต้องมีความหนาแน่นเฉลี่ยอยู่ที่ประมาณ 0.3 ตันต่อลูกบาศก์เมตร
4. อัตราการวิ่งรถเปล่า (Empty running)
- นิยาม: สัดส่วนของระยะทาง (กิโลเมตร) ที่รถวิ่งโดยไม่มีการบรรทุกสินค้า
- มุมมองสะท้อน: ปัญหานี้มักเกิดจากการขนส่งแบบทิศทางเดียว (Uni-directional) และความยากในการจัดหา “สินค้าเที่ยวกลับ” (Backload) ให้สมดุลกัน
- ข้อจำกัด: โดยทั่วไป อัตราการวิ่งรถเปล่าจะแปรผกผันกับระยะทาง ยิ่งระยะทางไกล ผู้ประกอบการยิ่งมีแรงจูงใจทางเศรษฐกิจในการหาเที่ยววิ่งขากลับมากขึ้น ซึ่งการวิ่งรถเปล่านอกจากจะสร้างต้นทุนแฝงแล้ว ยังก่อให้เกิดมลพิษทางสิ่งแวดล้อมโดยสูญเปล่า
บทสรุป
การประเมินประสิทธิภาพการใช้รถขนส่งเพื่อตอบโจทย์ความยั่งยืน ไม่ควรพึ่งพาตัวชี้วัดใดตัวชี้วัดหนึ่งเพียงอย่างเดียว แต่ต้องพิจารณาร่วมกันทั้งในมิติของน้ำหนัก ปริมาตร และการลดสัดส่วนการวิ่งรถเปล่า เพื่อให้ได้ข้อมูลที่สะท้อนความจริงรอบด้าน ซึ่งจะนำไปสู่การปรับปรุงกระบวนการโลจิสติกส์ได้อย่างมีประสิทธิภาพและยั่งยืนอย่างแท้จริง
Related Posts:
